دیدار دانشجویان فرانسوی با آیت الله العظمی محمدرضانکونام
در دیدار دانشجویان فرانسوی با آیت الله نکونام مطرح شد
دانشجویان فرانسوی در قم : آیا می‌شود حجاب نداشت و یک مسلمان خوب بود؟
آیت الله نکونام به دانشجویان فرانسوی که برای دیدار با ایشان به قم سفر کرده بودند گفت: جنگ و خشونت بزرگ‌ترین سرطان دنیای امروز است که مجال زندگی را از بشر گرفته است. شما جوانان به دنبال تصویب قانونی در مجامع بشری باشید تا بر اساس آن جنگ و خشونت توسط هر گروه، جریان، کشور، ملیت، دین و مذهبی جرم شناخته شود.
آیت الله نکونام به دانشجویان فرانسوی که برای دیدار با ایشان به قم سفر کرده بودند گفت: جنگ و خشونت بزرگ‌ترین سرطان دنیای امروز است که مجال زندگی را از بشر گرفته است. شما جوانان به دنبال تصویب قانونی در مجامع بشری باشید تا بر اساس آن جنگ و خشونت توسط هر گروه، جریان، کشور، ملیت، دین و مذهبی جرم شناخته شود.
به گزارش انتخاب، گروهی از دانشجویان علوم تجربی و انسانی کشور فرانسه در سفر به پایتخت علمی تشیع با آیت الله نکونام دیدار کرده و مسائل و سوال‌های علمی خود را درباره مشکلات جهان امروز، زرتشت، ارتباط شیعه و سنی، پوشش دختران ایرانی، هنر، عرفان و فلسفه با وی مطرح کردند.
آیت الله نکونام در این دیدار، خشونت و جنگ را ویژگی منفی جهان امروز دانست و گفت: ما نباید سادگی کنیم تا دیگران ما را به نام دین به خشونت وادار کنند. از این رو، خوب است که جوانان به هیچ عنوان دست مایه ی خشونت واقع نشوند. ما می‌توانیم با گفتگو مشکلاتمان را حل کنیم و شما می‌توانید این امور را محقق نمایید. با هم زندگی کنید و وحدت داشته باشید. دنیا سفره ی گسترده ایست که هرکسی می‌تواند از غذایی که می‌خواهد تناول کند.
وی در ادامه به بیان طرحی برای پایان جنگ در جهان پرداخت و افزود: لازم است در دنیای کنونیِ ما، این تک ماده قانون در سطوح عالی دانشمندان کشور‌ها و سازمان‌های بزرگ جهانی تصویب و اجرایی گردد که خشونت، جنگ و ستیز به هر اسم و عنوانی جرم است و هیچ کشور یا فرقه و گروهی نباید از آن استفاده کند؛ زیرا چنین امری دلیل بر ناتوانی در گفتمان است و درخور انسان نیست.
استاد حوزه علمیه قم در پاسخ به سوال دانشجوی فرانسوی درباره حجاب بیان داشت : در اسلام پوشش وجود دارد و نه حجاب. پوشش برای زن و مرد لازم است و یکی از فرق‌های میان انسان و حیوان همین پوشش است. : چادر یک حجاب سنتی است و پوشش یک فرهنگ دینی و انسانی است. شما دانشجو هستید. به دانشگاه‌های ما بروید و خواهید دید چنین پوشش‌هایی از نوع چادر که در این جمع دختران شما پوشیده‌اند در بین دختران ما کمتر دیده می‌شود اما پسران دانشجو مثل پسر‌های شما هستند. معلوم می‌شود که نسبت به زن در دنیا یک نوع آلرژی وجود دارد و این‌ها رسوبات اجتماعی کهن است و گرنه جنسیت این مقدار موقعیت ندارد.
آن چه که در پی می‌آید متن کامل سخنان و پرسش و پاسخ آیت الله نکونام با دانشجویان فرانسوی است:
“دنیای کنونی یک دنیای ویژه‌ای است و ویژگی آن این است که از جهاتی بسیار برجسته و عالی است ولی از جهاتی هم بسیار شوم و ناخوشایند است. این ناخوشایندی و به هم ریزی بیشتر به جهت علم، صنعت، سرعت و پیشرفت در جهان است. علمی که باید سبب سلامت و سرور بشر شود به طور معکوس عمل می‌کند. می‌توان این بیان را داشت که در زمان‌های گذشته مردم که علم، سرعت یا صنعت نداشته‌اند نمی‌توانسته‌اند چنین نابسامانی را برای دنیا ایجاد کنند.
علم، دانش، فکر، فرهنگ و سرعت که باید سبب آسایش و کمال بشر شود به عکس عمل می‌کند. این رخداد به خاطر بدی و کاستی علم و دانش نیست بلکه علت خودخواهی‌هایی است که در بشر است. بشر از این دانش‌ها در جهت بدی‌ها استفاده می‌کند.
پس اگر انسان نتواند اخلاق و دین داشته باشد و خودخواهی‌های خویش را کنترل نماید، دانش هم نمی‌تواند او را راهنمایی کند. بشر باید برای آسایش، سرور، سلامتی و کمال زندگی کند و اگر این هدف محقق نشود انسان به عقب کشیده می‌شود.
هم اینک روشن است که بشر نسبت به گذشتگان گستردگی دانش را دارد و حتی برای نمونه جنگل‌های آمازون که بشر را نمی‌شناخت دانش را در خود جای داده است. پس چرا ما راحت زندگی نمی‌کنیم؟ امروزه در یک شبانه روز مساوی با زندگی چندین سال پدران ما خونریزی و کشتار در جهان اتفاق می‌افتد. چاره‌ای نیست جز اینکه ما انسان‌ها در سطح جهان نسبت به یکدیگر مهربانی، سرور و شادمانی را دنبال کنیم و انسان در هر سطحی و در هر جایی که هست با تندی، خشونت، مشاجره و جنگ مخالفت کند.
حیوانات در جنگل به دلیل این که گفتمان ندارند با هم ستیز می‌کنند اما انسانی که می‌تواند دیالوگ داشته باشد شایسته نیست که ستیز کند. دختران و پسرانِ جوان و محصلین و دانشمندان باید خشونت را اولین کفر و امری ضد ارزش در دنیا معرفی کنند. مردم و به ویژه جوانان باید دارای کمالی باشند که به اسم دین و کشور خشونت را ترویج نکنند. انسان می‌تواند گفتگو کند و مشکلات را برطرف نماید و اگر دسته‌ای از مشکلات باقی ماند به خشونت روی نیاورد و آن را جرم بداند. امروزه اگر ما بتوانیم این قانون را در جهان محقق کنیم که خشونت جرم است بسیاری از مشکلات بشر برطرف می‌شود.
از دیدگاه روانشناسی، فلسفه، حقوق و علوم اجتماعی همه انسان‌اند و هیچ فرقی بین آنان نیست. هر یک از این انسان‌ها یک دل دارند و دیگری هم یک دل دارد و همه دل را می‌شناسند. هم اینک ستیز، استکبار و استعمار است که باعث ایجاد خشونت شده است.
شما که از کشور دیگری به ایران آمده‌اید می‌بینید که همه انسان‌اند و همگی یک دل دارند و هیچ تفاوتی بین آنان نیست. ما نباید سادگی کنیم تا دیگران ما را به نام دین به خشونت وادار کنند. از این رو، خوب است که جوانان به هیچ عنوان دست مایه ی خشونت واقع نشوند. ما می‌توانیم با مکالمه مشکلاتمان را حل کنیم و شما می‌توانید این امور را محقق کنید. با هم زندگی کنید و وحدت داشته باشید. دنیا سفره‌ای است که هرکسی می‌تواند از غذایی که می‌خواهد تناول کند. اگر در دنیا خشونت نباشد بسیاری از مشکلات جهان حل خواهد شد ولی با وجود خشونت هیچ سرور و سعادتی برای بشر نیست. از این رو، خوب است که شما عزیزان پیشگامان رفع خشونت باشید و نسبت به خویش، مردم و کشورتان و سایر کشور‌ها یکسان بیاندیشید و تک ماده قانون ذهنتان این باشد که ما انسانیم و نمی‌خواهیم چون حیوانات زندگی کنیم. این یک قاعده شطرنج زندگی است. لازم است در دنیای کنونیِ ما این تک ماده قانون در سطوح عالی دانشمندان کشور‌ها و سازمان‌های بزرگ جهانی تصویب و اجرایی گردد که خشونت، جنگ و ستیز به هر اسم و عنوانی جرم است و هیچ کشور یا فرقه و گروهی نباید از آن استفاده کند؛ زیرا چنین امری دلیل بر ناتوانی در گفتمان است و درخور انسان نیست.
حالا شما صحبت کنید تا ما که اینجا نشسته‌ایم با هم دیالوگ داشته باشیم و فقط یک نفر گوینده نباشد. “
دانشجویان: با توجه به اینکه ایران یک کشور زرتشتی بوده است آیا شما بین شیعه و زرتشتی و عرفان رابطه‌ای می‌بینید؟
آیت الله نکونام : در اصل، عرفان حرف دل است و تفاوتی میان کافر و مسلمان و زرتشتی نیست. بشر در نهاد خود و پیش از تاریخ به این حقیقت باور داشته است، از این رو عقاید مختلف و مردم متفاوت می‌توانند با هم زیست سالم و شادمانی داشته باشند. تمامی به هم ریزی‌ها، خشونت‌ها و جنگ‌ها توسط جمعی نادان و خودخواه بروز می‌کند. در دنیا این همه دانشمند با نظرات گوناگون وجود دارد اما هیچ گاه به یکدیگر نتاختند و پیامبران الهی نیز با هم نجنگیدند. جنگ از افراد ناآگاه و غیر منطقی سر زده است. همین امروز در کشور ایران ما به همه ی ادیان گذشته اعم از ادیان آسمانی و غیر آن؛ چون زرتشت و غیر زرتشت احترام می‌گذاریم و هم اینک نیز در ذهن شیعه، گفتار نیک، کردار نیک و پندار نیک نقش می‌بندد. در حالی که این عناوین در همه ی ادیان وجود دارد هرچند این عبارت از آنِ زرتشت است. در اصل، دین یعنی چه؟ یعنی روش و منش صحیح زندگی. علم به چه معناست؟ دانشمندان دنیا به چه هدفی چنین زحمت می‌کشند؟ برای راحتی و آسایش در زندگی. پس بشر با علم و ایمان به دنبال زندگی سالم است.
دانشجویان: آیا امروزه بشر بردهٔ تکنولوژی است؟
آیت الله نکونام : تکنولوژی یک سیکلی است که باید با اخلاق خود همراه باشد. اگر اخلاقِ تکنولوژی با آن باشد بردگی نیست و گرنه بردگی است.
دانشجویان: آیا علاقه‌ای به فلسفهٔ غرب دارید؟
آیت الله نکونام : فلسفه مثل خط کش نسبت به علوم است. بنده کتب همه ی فلاسفه ی غرب و شرق و کهن و جدید را مطالعه کرده‌ام و آن‌ها را نقد و بررسی نموده‌ام. آثار نقد فلسفی من بیش از ۲۰ جلد است. روانشناس و جامعه شناس خود را با فلسفه جفت و جور و همراه می‌کند. از این رو، همان طور که یک دانش آموز در کیف خود خط کش دارد، دانشمند نیز در هر رشته‌ای که بحث می‌کند باید بخشی از فلسفه را با خود داشته باشد. البته این بدان معنا نیست که فیلسوف و دانشمند اشتباه نمی‌کنند بلکه آن‌ها می‌خواهند با قاعده سخن بگویند.
بین فلسفه ی شرق و غرب تفاوت است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که فلاسفه ی شرق درس فلسفه می‌خوانند و در روش فلسفه به دنبال هدف که پروردگار است حرکت می‌کنند ولی بیشتر فلاسفه ی غرب درس فلسفه نمی‌خوانند بلکه وی فردی دانشمند، روانشناس، جامعه شناس یا طبیب و ارتشی است و در بازنشستگی به این فکر می‌افتد که فلسفه بخواند. اگر شما زندگی ولتر، دکارت و شوپن هاور را بررسی کنید خواهید دید همگی مشاغلی غیر از فلسفه داشته‌اند اما فلاسفه ی شرق حتی از کودکی به دنبال فلسفه و منطق حرکت می‌کنند. هرچند یک ویژگی که در فلاسفه ی غرب وجود دارد آزادی آنان و بحث‌های آزاد آنهاست اما در فلاسفه ی شرق بیشتر تقلید دیده می‌شود و نوپردازان به حاشیه کشانده می‌شوند.
پس ویژگی و نقص فلسفه ی شرق و غرب روشن شد. فلسفه ی شرق وحدت دارد ولی تقلید است. فلاسفه ی غرب آزادی دارند اما پراکنده و متشتت می‌اندیشند. اگر فلسفه ی غرب پراکندگی و تشتت نداشته باشد و فلسفه ی شرق تقلید را کنار بگذارد و به نوپردازان احترام گذارند، فلسفه ی جهان خود را بهتر می‌نمایاند. ما در فکر تحقق چنین فلسفه ی نوینی هستیم؛ آزاد باشیم، خوش بیاندیشیم و تشتت نداشته باشیم.
دانشجویان: چگونه انسان‌های اخلاقی و خوب می‌توانند با انسان‌های خشن و جنگ طلب مبارزه کنند؟
آیت الله نکونام: با صبوری آموزش و قانون. ما می‌توانیم در سازمان بشریت یک قانون بگذرانیم و جنگ را جرم بدانیم. هرکسی به هر عنوان و هر دلیلی سخن از جنگ سر داد محکوم شود. هرکسی حرفی دارد بحث و گفتگو کند. انسانی که جنگ، دعوا یا ستیز می‌کند، منطق ندارد و به این دلیل دعوا و ستیز می‌کند. حیوانات یا گذشتگان از انسان‌ها به این دلیل که نمی‌توانستند حرف خود را بیان کنند جنگ می‌کردند اما امروزه دنیا غرق علم و دانش است. اگر دانشمندان قرن‌های گذشته مانند ارسطو و سقراط بیایند به جرات شاگردان شما هستند. هم اینک جوانان از دانشمندان کهن سواد بیش‌تری دارند و با این وصف جنگ و ستیز سزاوار نیست. بزرگ‌ترین سرطان جهان امروزی خشونت و جنگ است و متاسفانه هم اینک در جهان خشونت، جنگ و ستیز زندگی را بر بشر ناآرام کرده است. ان شاءالله که اینطور نماند.
دانشجویان: معنای زندگی چیست؟
آیت الله نکونام: تنفس سالم، همراه با آسایش و شادمانی.
دانشجویان: حد علم چیست؟ اگر علم نبود ما نمی‌توانستیم به شما ایمیل بزنیم!
آیت الله نکونام : علم و معرفت متفاوت است. علم اوصاف است یعنی قاعده، صفت، شکل، رنگ و برخورد. معرفت باطن و حقیقت و هویت شناسی است. علم وسیله، و معرفت هدف است. اگر با علم به معرفت برسیم سعادتمندیم و اگر معرفت تحصیل نشود علم ما را خسته می‌کند. مانند غذایی که مصرف می‌شود. ما غذا می‌خوریم تا کالری به دست بیاوریم. غذا علم، و کالری معرفت است.
علم چون حرکت است و معرفت چون منزل؛ انسان حرکت می‌کند تا به منزل برسد. پس علم به تنهایی سعادت نمی‌آورد اگر چه بهترین وسیله برای رشد و سلامت است.
دانشجویان: ارزش‌های متفاوت بین شیعه و سنی چیست؟
آیت الله: بر اساس روانشناسی انسان‌ها خودشان هم یک به یک با هم تفاوت دارند. یک روز شما خسته‌اید و روز دیگر آرام هستید. همین تفاوت‌ها کمال است. مهم این است که انسان بتواند با تفاوت‌ها زندگی کند. پس شیعه، سنی، کافر و مسیحی تفاوت‌هایی دارند و این گوناگونی چون تفاوت‌های گل‌های قالی است و باید موجب زیبایی قالی شود، نه موجب نابودی آن. اگر این گل‌های قالی تنها بخواهند خودشان به طور مستقل باشند نه با دیگری، این قالی پاره می‌شود. همین طور اگر مذهب و مرامی بخواهد فقط خودش باشد نابود می‌گردد و اگر یکدیگر را تحمل کنند مشکلات کم‌تری برای بشر پیش می‌آید. شما عزیزان که با هم به این کشور آمده‌اید و خوش آمده‌اید و ان شاء الله در این جا به شما خوش بگذرد اگر در سفر با هم تعامل نداشته باشید به شما سخت می‌گذرد و اگر با هم باشید بهترین گردش و پیک نیک برای شما حاصل می‌شود. ممکن است روزی یکی از شما خسته باشد و کار نکند، در این صورت نباید با هم بجنگیم بلکه باید به هم کمک کنیم. بشر باید با تعامل زندگی کند و نه با دیکتاتوری. اگر بگوید فقط من باید باشم، باید گفت اگر قرار است هیچ کس نباشد پس تو هم نباید باشی. حرف نهایی که عرض می‌کنیم این است که انسان‌ها همه می‌خواهند زندگی کنند اما بسیاری از سیاستمداران بر اساس منافع خود مردم را به جان یکدیگر می‌اندازند و این‌ها بزرگ‌ترین مخرب جوامع هستند. آنان جوامع را به هم می‌ریزند و گرنه مردم با همدیگر مشکلی ندارند. الان ما با هم هستیم به گمان این که بیست سال است که با هم آشنا هستیم و زبان متفاوت نیز ما را از هم جدا نمی‌کند و حتی با اشاره نیز می‌توانیم مقصود یکدیگر را به هم برسانیم.
دانشجویان: الان رفته رفته جوانان به ویژه در فرانسه علاقهٔ خود را به دین از دست می‌دهند. آیا شما این را در ایران هم میب ینید؟ راه حل چیست؟
آیت الله نکونام : انسان نسبت به اخلاق و دین و عرفان هیچ وقت جدایی پیدا نمی‌کند. ریزش‌ها به خاطر روش‌ها و کنش‌های نامناسب است. اگر در کلاسی معلم خشن بود شما دوست ندارید به آن کلاس بروید. شما از سبک آن معلم دوری می‌کنید. امروزه مردم کشور ما بهترین، فهمیده‌ترین و مبارز‌ترین افراد هستند. البته ممکن است دسته‌ای سبک ما را نپذیرند اما نه اینکه نسبت به دین پشت کرده باشند. آن‌ها از شکل‌ها خوشایند ندارند، نه نسبت به محتوای دینی.
دانشجویان: اهمیت حجاب در اسلام و فرق آن بین شیعه و سنی چیست؟ با توجه به اجباری بودن حجاب بر اساس قران، اگر زنی بگوید من می‌خواهم مسلمان باشم اما حجاب را نمی‌خواهم شما دربارهٔ او چه اجتهادی می‌کنید؟
آیت الله نکونام:به نظر ما در اسلام پوشش وجود دارد و نه حجاب. پوشش برای زن و مرد لازم است و یکی از فرق‌های میان انسان و حیوان همین پوشش است. پوشش از صفات انسانی است هرچند در مراکز و کشور‌های مختلف متنوع است. هم اینک زنان کشور ما وقتی به فرانسه سفر می‌کنند گاهی بدون چادر هستند و از مانتو استفاده می‌کنند. شما نیز که به اینجا آمده‌اید از چادر استفاده می‌کنید و من می‌توانم بگویم هیچ کدام از چادر‌ها از آنِ شما نیست. البته این روش هم خوب نیست. پس آن چه ما بدان معتقدیم پوشش است و نه حجاب. حجاب انداختنی است؛ مثل چادر اما پوشش چیزی مثل کت و شلوار است. پس انسان می‌تواند مسلمان باشد و حجاب نداشته باشد ولی پوشش داشته باشد. من وقتی دنیا را ارزیابی می‌کنم، می‌بینم در همه ی دنیا پوشش وجود دارد و حتی گاهی مشکل ما بیشتر از آن هاست. شما وقتی در یک خیابان یا یک بازار مردم را نگاه می‌کنید متوجه سبک زندگی آن‌ها می‌شوید. در کشور‌های مختلف مردم پوشش را پذیرفته‌اند و این هم فیلم و ساختگی نیست. پس پوشش مخصوص زنان مسلمان نیست و همه ی زنان جهان پوشش دارند و این به جهت فرق بین انسان و حیوان است. هم اینک اگر شما به دانشگاه‌های ما سر بزنید پوشش پسر‌ها مثل شماست اما دختران ما مثل پوشش این خانم‌ها که در جمع شما هستند و به این اندازه کمتر یافت می‌شود.
دانشجویان: ما اینطور برداشت کردیم که می‌شود مسلمان بود و حجاب نداشت. اما آیا می‌شود حجاب نداشت و یک مسلمان خوب بود؟
آیت الله نکونام : عرض کردم که در اسلام پوشش مطرح است و این هم شان انسانی است و مسلمان و غیر مسلمان ندارد. . اسلام پوشش را مطرح می‌کند و این دو متفاوت است. برای مثال، پیراهن شما پوشش است.
دسته جاتی از قوانین، خشونت‌های مدنی است. در این کشور می‌گویند باید پوشیده باشی اما در فرانسه می‌گویند نباید بپوشی! پوشش‌های زنان در اداره جات و موسسات کشور ما لازم و ضروری است ولی در فرانسه از آن منع می‌شود .
دانشجویان: فرق معنایی بین کسی که چادر دارد با آن که ندارد چیست؟
آیت الله نکونام: چادر یک حجاب سنتی است و پوشش یک فرهنگ دینی و انسانی است. شما دانشجو هستید. به دانشگاه‌های ما بروید و خواهید دید چنین پوشش‌هایی از نوع چادر که در این جمع دختران شما پوشیده‌اند در بین دختران ما کمتر دیده می‌شود اما پسران دانشجو مثل پسر‌های شما هستند. معلوم می‌شود که نسبت به زن در دنیا یک نوع آلرژی وجود دارد و این‌ها رسوبات اجتماعی کهن است و گرنه جنسیت این مقدار موقعیت ندارد. همین امر و نیز خشونت‌های مدنی در لباس و پوشش، در سطح جهان و در طول تاریخ، فمینیست را ایجاد کرد. همان طور که شدت پوشش در اینجا موجب منع از پوشش در کشور شما می‌شود، همین طور فمینیست زاییده ی خشونت است. در واقع منع از پوشش در فرانسه و سایر کشور‌های مخالف با پوشش آنتی تزی برای مبارزه با پوشش است. همین طور فمنیست در کشور‌های مختلف جهان معلول خشونت در کشور‌های آسیایی است. یک روز مردم سالاری است و روز دیگر زن سالاری و هر دو این امور قلدر سالاری است و گرنه انسان سالاری مشکلی را ایجاد نمی‌کند. بهترین کار این است که شما عزیزان در بستر دانش پژوهی خود را آماده کنید تا سیاستمدارانی چون سیاست مداران امروز نباشید. ان شاء الله.
دانشجویان: چه موازنه‌ای وجود دارد که ما دو پایتخت اسلامی در دنیا داشته باشیم. یکی مکه به عنوان پایتخت سنی‌ها و دیگری قم به عنوان پایتخت شیعه؟
آیت الله نکونام : دو مرکز نیست. مکه و مدینه مرکز زیارتی است و نه علمی. اما قم مرکز علمی است. البته زیارت هم دارد اما زیارت آن وجوب ندارد. اینجا برای تحصیل علم و تولید آن است و شهر مکه برای زیارت وحی و ولایت است.
دانشجویان: نظر شما درباره هنر چیست و چگونه می‌توانیم به سمت آن حرکت کنیم؟
آیت الله نکونام: تفاوت هنر و علم این است که علم زیرساخت هنر می‌شود و هنر کاربرد علم. در اصل، انسان موجودی هنرمند است. انسان اقسام مختلف هنر را ایجاد می‌کند؛ مانند موسیقی، نقاشی، مجسمه، و دسته جات دیگر. البته حرمت این امور بحث دیگری است و زمینه‌های سنتی دارد. در یک عصر دین می‌گوید ساختن مجسمه حرام است؛ چرا که این مجسمه در آن زمان بت بوده و سبب ایجاد کفر می‌گشته است. پس هنر حرام نیست اما اگر زمینه ی کفر شود حرام است. انگور بهترین میوه است اما اگر شراب شود و مستی آورد حرام می‌شود. پس حرمت‌ها در زمینه ی عوارض وجود دارد وگرنه اصل هنر دلیلی بر حرمت ندارد و کسی که نقاشی می‌کند یا مجسمه می‌سازد، یک هنرمند است. کاربرد چاقو و کارد در آشپزخانه اشکالی ندارد و ساخت آن هم هنر است اما همین کارد اگر برای کشتار انسان‌ها استفاده شود حرام است. تمام زمینه‌های حرمت در ادیان به خاطر زمینه‌های زیان باری است که از آن‌ها بروز می‌کند. پس عوارض حرام می‌شود و نه هنرمندی‌ها.
