آیا خداوند مهربان، عده‌ای از بندگان خود را به‌سبب گناهی محدود و کوتاه‌مدت، تا ابد عذاب می‌دهد؟
آیا عذاب و دردناکی آن همیشگی و جاودانه است؟
چگونه چنین چیزی ممکن است؟
کتاب حاضر، سعی دارد به چنین پرسش‌هایی پاسخ گوید و در این زمینه، آرای متفکران و اندیشمندان بزرگی مانند: ابن‌عربی، ملاصدرا و شاگردان و تابعان آن‌ها را به نقد می‌کشد و آرای کلامیان، فیلسوفان و عارفان را می‌کاود و زمینه‌ای برای تحلیل و نقد آن فراهم می‌آورد.
همچنین این جستار، دیدگاه قرآن کریم را در این زمینه به تفصیل بررسی می‌کند و تفاوت دیدگاه قرآن کریم با دیدگاه نافیان خلود را خاطرنشان می‌سازد.
آرای ابن‌عربی به تفصیل مورد بازاندیشی قرار می‌گیرد و دلایل ارائه‌شده توسط وی و شاگردان مکتب او با تأمل و دقتی که ویژه این کتاب است، ارزیابی می‌نماید.
پیش‌گفتار
تبیین محل بحث
دیدگاه‌های عالمان
بخش نخست: تحلیل و نقد دیدگاه‌های کلامی و فلسفی
خلود و دیدگاه‌های کلامی
دیدگاه خواجه‌ی طوسی
نظرگاه علامه‌ی حلّی
رأی صدرالمتألهین شیرازی
دوگانه گویی در بیانات ملاصدرا
کتاب عرشیه و قاعده‌ی خلود
باور فیض کاشانی
نظریه‌ی حاجی سبزواری
بخش دوم: دیدگاه عارفان
ناماندگاری موضوع عذاب
استیلای حق و یأس عبد
عذاب و حرمان همیشگی
شبهه‌های به‌ظاهر فلسفی
بخش سوم: دیدگاه شریعت
نظرگاه قرآن کریم
واژه‌های قرآنی
واژه‌ی «ابد»
واژه‌ی «خلد»
آیه‌ی قتل عمد و ظهور در «خلود»
شاهدی گویا در جزمی نبودن عذاب
گوناگونی لسان آیات
نگاهی کلّی به آیات قرآن کریم
دسته‌ی اول: «خلود»
دسته‌ی دوم: «خلود» و «ابد»
دسته‌ی سوم: «احقاف»
تفاوت در محمول دو عنوان
آیه‌ی مبارکه‌ی مشیّت
تحقق مشیت و انقطاع عذاب
آیات سوره‌ی هود
آیات خلود
آیات غفران و عدم بخشش
آیات مشیّت و استثنا
چگونگی «ابد» و گوناگونی حالات
واژه‌های خلود
قتل عمد و مشیت و استثنا
آیات سوره‌ی هود
ابدیت در قالبی ملموس و مجسم
سخنان بی‌اساس
استثنا از زمان و یا افراد
«مَن» و «ما»
عدم تنافی مشیت و ابدیت
اسم «ربّ» و ابدیت دوزخ
سخنان اهل سنت
مشیّت و استثنا در سوره‌ی انعام
متعلق مشیّت
بیان تفاوت‌ها
ناامیدی در سایه‌ی خلود
خلود و تربیت
جبرسازان تاریخ
قتل خطایی
خلود از دیدگاه روایات شیعه
مدارک شیعه
حدیث حمران
روایت جرجیر
روایت ابی ولّاد
حدیث ابی هاشم
روایت ابن ابی عمیر
فراز‌هایی از دعای کمیل
تخلف در وعید و وعده
روایت منصور
بخش چهارم: بررسی دیدگاه اهل سنت
دیدگاه محدثان و کلامیان اهل سنت
نظریه‌ی «شرح المقاصد»
حاشیه‌ی شرح المقاصد
قعر جهنم و جرجیر
حدیث ابن مسعود
آفرینش موجودات دوزخی
نقد و بررسی اقوال یاد شده
دو استوانه‌ی محکم
بخش پنجم: وعده وعید حق تعالی
بخشش حق تعالی
تخلف از وعده و وعید حق تعالی
حق و تخلف از وعید
مخاطره‌ی مفهوم‌گیری از منطق
صفات جمال و جلال
استحسان و الزام در عفو
دل نازکی و رقّت قلب
دیدگاه ابن عربی و تابعان وی
شارح قیصری
موقعیت جناب محی‌الدین
کتاب‌های شیخ
یافته‌ها و بافته‌های شیخ
مذهب و ولایت شیخ
تفکر عرفانی، آلوده به تعصّبات سنتی
وعید و اغماض حق
گوارایی عذاب
ثبوت و اثبات
نگهبانان دوزخ
دوزخ حیوانات و حشرات
جدایی از وطن
عفو و حکمت حق
تفاوت دل‌نازکی با عطوفت
انحراف و گریز
ادعای بی‌اساس شیخ
بخش ششم: بررسی جدایی دردناکی عذاب از آن
آتش سرد و سلامت
بالی افندی، شارح فصوص
تمثیل شارح قیصری
استحسانات و مدارک بی‌اساس
نقد کلمات شیخ
عشق و آتش
موقعیت شارح قیصری
نظریه‌ی بالی افندی
توجیه و اهمال
سالک مبتدی و قیاس بی‌مورد
ضیافت کافر و دوزخ و جزا
عذاب و گوارایی
نقد نظریات فلسفی
خرده‌ای بر مرحوم صدرا
نظریه‌ی حاجی سبزواری
بخش هفتم: قرآن کریم و اوضاف دوزخیان جاودانه
خلود در قرآن مجید
(۱) بئس
(۲) جهنم
(۳) عذاب
(۴) عدم خروج
(۵) زدناهم
(۶) لا یخفّف عنهم العذاب
(۷) اوصاف آتش و دوزخ
(۸) لعن و خواری در آتش
قرآن کریم در برابر استحسان
آفت بریدگی از عصمت و ولایت
ویژگی‌های برخی از آیات یادشده
تحقق ظهورات و بیان ابدیت
عدم انقطاع و کاستی عذاب و آتش
احاطه‌ی آتش و عذاب
چهره‌های آتش و دل اهل عناد
آتش و صورت‌های بی‌حساب
عذاب و آتش بی‌پایان
نه مرگ و نه زندگی
ادب و بیان عقاید
سابقه‌ی تاریخی بحث
آیه‌ی احقاب
بخش هشتم: نتیجه گیری و خلاصه‌ی بحث
دلایل نافیان خلود
نقد و بررسی دلایل یادشده
الف) حب وطن
ب) رحمت حق
ج) قیاس حق با خلق
د) رحمت مطلق و ظهور کفر و عناد
ه) نظام احسن
و) جهان طبیعت
ز) فاعلیت حق و لزوم قابلیت
تحصیل و حصول
ناامیدی و فرهنگ خلود
سیری‌ناپذیری دوزخ
تفاوت مکافات با فرهنگ ارعاب
فیض الهی
استعمار پنهان
روایاتی دیگر در باب خلود
در آتش ماندگان
منکران امامت امیر مؤمنان علیه السلام
ناماندگاری موحد در آتش
اقسام موحد و کافر
دشمنان معاند علی علیه السلام
خلود و ائمه‌ی کفر و نفاق
عناصر مصداقی
نتیجه‌گیری و خلاصه‌ی بحث
دفتر نشر آثار آیت الله العظمی محمدرضا نکونام (قدس سره)
