نوشته‌های حاضر در مقام بیان توهمات و اشکالاتی است که می‌توان از دو جهت مبدأ فاعلی و غایی بر اثبات کرایان وجود خداوند وارد آورد، که آن را به گونه‌ای فلسفی و فراگیر و بدون استفاده از منبع خاصی طرح می‌نماید.
اصل عدم نیاز به غنی مطلق ازلی، اصل عدم امکان احاله نیاز به ناهمگون، اصل بی‌نیازی موجودات، اصل ممکن نبودن تصدیق بدون تصور و انکار غایت ربوبی و سير الهی برای موجودات و نفی خیر و نیکو بودن غایت طبیعت به مشاهده آفات و شرور، اصول الحاد و شبهات خدواندی انکاری به شمار می‌رود که استاد فرزانه، حضرت آیت‌الله نکونام (مدظله‌العالی) در نقد آن، برخی از نظرات خود را یادآور می‌کردند.
درسی که در این زمینه بیان می‌شود، شامل تصور و تصدیق خداوند، وصول به ذات حق تعالی، مراتب و منازل سیر و سلوک الهی، تبیین وحدت شخصی حضرت حق، بررسی ارتباط ظهور موجودات با خداوند، تبیین مرزهای آزادی و اختیار انسان، ارائه نظریه بديع مشاعی بودن اراده آدمی، کردار جمعی و معاد عمومی، بازکردن کثرت خداها و ادیان به وحدت، وجودی بودن شر و آفات و ارتباط این بحث به مبحث اسمای الهی و برداشتن مشکل فاعل شرور و آفات از ویژگی‌های این کتاب است.
پیش گفتار
اسرار پیچیده ی جهان
ساختار نوشته ی حاضر
اندیشه‌ها؛ پرتویی از ظهور حق تعالی
آزادی اندیشه و پیرایه گرایی
اندیشه و ترنّم‌های عرفانی
بخش نخست: انکار مبدء فاعلی
فصل یکم: اصل عدم نیاز به غنی مطلق ازلی
بررسی و نقد اصل یکم
برخورد دو اصل کلی نیاز و عدم نیاز
نقد انکارگرایان
نقد و بررسی دفاع انکارگرایان
نقد اصل محکوم
نقد اصل حاکم
«علیت»، «نسبیت» و «تلازم»
فصل دوم: اصل عدم نیاز به ناهمگون
امید و نسبیّت
نقد اصل دوم
احاله ی نیاز به ناهمگون
رابطه ی پدیده‌ها و خداوند
چندگانگی؛ انکار حقیقت
حقیقت شخصی وجود
دو طرح متفاوت
فصل سوم: اصل بی نیازی پدیده‌ها
نقد اصل سوم
دو ادعای متفاوت
غول و عنقا
صفات مؤمنان، شکاکان و اهل عناد
فصل چهارم: ممکن نبودن تصدیق بدون تصور
نقد اصل چهارم
سه نظرگاه متفاوت به حضرت حق
مراتب توحید و وصول
۱ـ تصوّر مفهوم اجمالی
۲ـ تصور تفصیلی
۳ـ اجمال مصداقی
۴ـ تفصیل مصداقی
مراتب سیر و غایت آن
خلط میان حقیقت و عنوان
غیریّت و عدم
ادراک کلی و وصول حقیقی
بخش دوم: مؤلفه‌های انکار علت غایی
فصل یکم
انکار‌های غایی
اهداف جزیی و نسبی پدیده‌ها
غایت کلی و هدف نهایی
حرمان ابدی و عذاب همیشگی
کاستی‌های نظم جزیی جهان
عذاب و درد
بقای محدود و نابودی ضعیف
شرور و آفات
فاعل شرور و حکمت آفرینش آن
مشکل غایی و شقاوت ذاتی
ناهماهنگ بودن آیات
چه باید می‌شد؟
انسان و اختیار
حق؛ مهندس آفرینش و طبیعت
مهندس و نوع زمین
اقتضا و لیاقت
نظام احسن و حُسن دسته‌های بی نوا
کمال اهل شقاوت
اقتضا و علیت
نتیجه گیری
فصل دوم
نقد شبهه‌های علت غایی
شیوه ی بحث
عدم اختلاف و تخلف در سیر طبیعت
انسان و اندیشه
اهداف حقیقی و سیر الهی
عامل خارجی و نظم جزیی
غایت کلی و نهایی
امر اول: عوالم وجودی و ناسوت
امر دوم: عالم ناسوت و دنیای طبیعی
نقد‌های فرجام گرایان ه
نقد تباهی‌های دنیوی
برخی پیش فرض‌های توحیدی
مشکلات و عوامل آن
تساوی نفی و نقص
مبادی تحقّق کردار آدمی
جهت خلقی و قانون مُشاع
چگونگی جزا
نتیجه و توجه
فصل سوم
کاستی‌های نظم جزیی پدیده‌ها
زیبایی و تازگی
اُفت و خیز طبیعت
مشکل عاطفی
لطف و صفا
روند رشد پدیده‌ها و نزاع دایمی آن‌ها
انکار و اضطراب
برداشت مؤمن و کافر از نظام هستی
بقای محدود و نابودی ضعیف
حسن و زیبایی
فصل چهارم
شرور و آفات
اسمای الهی و پدیده‌های ظهوری
فاعل شرور
فصل پنجم
اختیار و آیات متعارض
جهات سه گانه ی بحث
ویژگی اقتضا
نقد مثال و ممثّل
عالم ناسوت و اختیار
انسان و اختیار
نفی مبدء فاعلی
بخش سوم: منشأ پیدایش دینو افسانه ی خدایان
فصل یکم
منشأ پیدایش خداباوری
۱. سردمداران خدایی
۲. منافع سودجویان
۳. نادانی توده‌ها
۴. ناتوانی مردم
۵. تسکین صوری
۶. مهار سرکشی ستم دیدگان
۷. تبرئه ی ستمگران
تاریخ بشری؛ گواهی گویا
جایگاه داستان خداانگاری
فصل دوم
منشأ گوناگونی ادیان
خدایان و ادیان
ادیان و روش تربیت
پیرایه‌های دروغین
چندگانگی خدایان
الف: برداشت‌های متفاوت
ب : عظمت ربوبی
ج: جهل عمومی و نادانی توده‌ها
د: توطئه ی استثمارگران
خدایان ساختگی
فصل سوم
نقد عوامل پیدایش دین و افسانه ی خدایان
۱) سردمداران خداباوری
۲) منافع سودجویان
۳) جهل توده‌ها
۴) ضعف و ناتوانی توده‌های مردمی
۵) تسکین صوری
۶) خداباوری؛ عامل مهار طغیان مظلومان
استکبار و منش موحّد
مقتضی و مانع
فصل چهارم
آزادی اراده و اراده ی مشاعی
عنایت حق و اختیار انسان
دو فاعل و یک فعل؟!
پاسخ مشاعی نگارنده
یک دانه گندم از یک خرمن
حضرت حق و ظهور‌های فعلی
کردار جمعی و معاد عمومی
یک فعل و فاعل‌های بی شمار
چهره ی دیانت و انحرافات عمومی
فصل پنجم
جنگ روانی و افسانه ی خدایان
ملازمه نداشتن استضعاف ظاهری با استضعاف باطنی
جمع بندی نهایی مدعی
«افسانه ی خدایی» و حقیقت خداباوری
عدم اثبات و اثبات عدم
مقام ثبوت و کبرای کلی
بخش اثبات
شک و برائت
نتیجه ی بحث
خدایان گوناگون و کثرت ادیان
عوامل تشتّت
مبدء فاعلی خلقت
دفتر نشر آثار آیت الله العظمی محمدرضا نکونام (قدس سره)
